Zamek w Gołańczy

ierwsza wzmianka o *fortalicium*-castrum w Gołańczy pochodzi z 1383 roku, jednak nie zostało do końca wyjaśnione, czy można ją odnosić do istniejącej tu dziś wieży. Wieżę wznieśli przed końcem XIV wieku Pałukowie, do których należały tutejsze tereny. Fundację warowni historycy przypisują biskupowi włocławskiemu Maciejowi Pałuce (+1368) lub jego bratankowi Tomisławowi z Gołańczy (+~1380). W czasach Pałuków fortyfikacje ograniczały się zapewne do drewniano-ziemnych, również 

Zamek w Gołańczy na zdjęciu z lat 1910-13

zabudowania gospodarcze były drewniane. Wieża wznosi się na brzegu jeziora Smolary na wschód od miejscowości.

Około 1450 roku Gołańcz przeszła na własność Grudzińskich, którzy rozbudowali założenie. W 1450 roku warownia zostaje podzielona pomiędzy dwóch właścicieli. Nie prowadzono prac przy wieży, teren dookoła niej otoczono niewysokim murem obwodowym na planie prostokąta, przez środek którego poprowadzono również mur dzielący dziedziniec na dwie części. Wieża znalazła się w północnej części. Wjazd prowadził najpierw na teren dziedzińca południowego przez wieżę bramną umieszczoną w zachodniej kurtynie murów, a potem przez bramę w murze oddzielającym dziedzińce. W narożniku północno-zachodnim wzniesiono cylindryczną wieżę. Wzdłuż południowej kurtyny murów obwodowych znajdował się trzyizbowy parterowy budynek gospodarczy. Możliwe, że istniała jeszcze jedna wieża czworoboczna we wschodnim odcinku murów dziedzińca południowego.

W 1618 roku Gołańcz wraz z zamkiem nabyli Smoguleccy. Podczas potopu szwedzkiego, 

Zamek w Gołańczy na zdjęciu z 1941 roku

w 1656 roku, zamek został zaatakowany i spalony przez wojska szwedzkie dowodzone przez Bulowa. Szwedzi wymordowali załogę zamku, przypuszczalnie nie oszczędzając nikogo, kto schronił się w jego murach. Świadczą o tym badania archeologiczne z 2010 roku, w których odkryto masowy grób z tego okresu. Po wycofaniu się Szwedów zniszczony zamek odbudowano, wznosząc nową bramę w stylu barokowym.

Od tego czasu zamek często zmieniał właścicieli, którymi byli między innymi Flemmingowie, Przebendowscy, Mielżyńscy. W końcu XVIII wieku był własnością Czarneckich. Wtedy też zaczął popadać w ruinę i ostatecznie został opuszczony w początkach XIX wieku, od tego czasu nie był już użytkowany.

Najstarszym elementem zamku jest murowana wieża mieszkalna (donżon), wzniesiona przypuszczalnie w miejscu starszej, drewnianej siedziby, nie wcześniej niż w 3. kwartale XIV i nie później niż w 2. kwartale XV stulecia. Jest to osadzona na fundamentach z kamieni polnych pięciokondygnacyjna budowla o bokach 11x16,6 metrów. 

fot. ZeroJeden, VII 2005

Wejście do sieni zamkowej prowadziło od strony północnej przez portal.

Wokół wieży wzniesiono mury obwodowe z cegły na kamiennych fundamentach, zamykające obszar o powierzchni 870 metrów kwadratowych. Od północnego wschodu flankowała je cylindryczna wieża o średnicy 5 metrów.

Do czasów współczesnych zachował się dom wieżowy, zachodni i północny odcinek muru obwodowego z reliktami baszty narożnej i częściowo zrekonstruowaną bramą wjazdową.

Pokaż na mapie