Zamek w Kostrzynie nad Odrą

 Kostrzynie nad Odrą, w widłach rzek Warty i Odry, znajdują się relikty zamku. Początki osadnictwa w tym miejscu sięgają wczesnego średniowiecza, kiedy to istniał tu gród obronny, pełniący funkcję siedziby kasztelanii i ważnego punktu celnego. Gród ten, według niektórych źródeł, został zajęty przez Mieszka I w trakcie ekspansji na Pomorze i stanowił istotny element systemu obronnego państwa Piastów. Za panowania Bolesława Krzywoustego Kostrzyn służył jako baza wypadowa podczas podboju Pomorza. 

Zamek na przedwojennej widokówce

Część badaczy przypuszcza, że już w XIII wieku na terenie grodu wzniesiono kamienną budowlę obronną w formie kasztelu.

W 1232 roku Kostrzyn został podarowany zakonowi templariuszy przez księcia wielkopolskiego Władysława Odonica, ale już dwa lata później przeszedł w ręce książąt śląskich, Henryka Brodatego i Henryka Pobożnego. Pod koniec XIII wieku miasto stało się własnością margrabiów brandenburskich, a w 1300 roku margrabia Albrecht III nadał Kostrzynowi prawa miejskie. Miasto stało się ważnym ośrodkiem administracyjnym i politycznym, z czasem stając się stolicą tzw. Nowej Marchii. Po rozwiązaniu zakonu templariuszy, ich majątek przejęli joannici. To im przypisuje się wzniesienie murowanego zamku w miejscu dawnego grodu. XIV-wieczny zamek w Kostrzynie nazywany był „fastes Haus”, czyli murowany dom.

Około 1402 roku Nową Marchię kupili Krzyżacy. W celu zabezpieczenia zachodniej granicy Krzyżacy rozbudowali siedzibę joannitów, zwiększając jej walory obronne. Zamek ochraniał przeprawę 

Zamek w okresie międzywojennym

przez rzekę oraz komorę celną. Początkowo zamek krzyżacki składał się z dwukondygnacyjnego domu mieszkalnego o wymiarach 33,5x8m, usytuowanego równoległe do rzeki Odry. Od południa przylegała do niego wieża główna, której mury w przyziemiu miały grubość 3m. W połowie XV wieku wzniesione zostało nowe północno-zachodnie skrzydło, zwane „kościelnym”. Miało plan prostokąta o wymiarach 43×11,5m i trzy kondygnacje. Od strony dziedzińca posiadało klatkę schodową w formie wieży. W tym okresie o jedną kondygnacje podwyższono także stare skrzydło nadodrzańskie. Całość otaczał mur z narożnymi wieżyczkami i nawodniona fosa, a wjazd do zamku prowadził od wschodu. Dodatkowymi walorami obronnymi były okalające Kostrzyn z pozostałych stron nadrzeczne bagna i mokradła. Prawdopodobnie obok zamku istniała również wolnostojąca wieża, której zadaniem była ochrona i kontrola ruchu na moście przez Odrę.

W 1455 roku Kostrzyn ponownie stał się własnością margrabiów brandenburskich. Margrabia Jan rozbudował zamek krzyżacki, przekształcając 

Zamek w latach 20. XX wieku

go w renesansową rezydencję złożoną z trzech skrzydeł na planie nieregularnego czworoboku o wymiarach 64x52m. Wszystkie skrzydła były podpiwniczone, posiadały trzy kondygnacje i nakryte były dwuspadowymi dachami. Każde posiadało od strony dziedzińca własną krętą klatkę schodową, umieszczoną w dostawionej do elewacji wieżyczce. Dodatkowo skrzydło nadodrzańskie i kościelne posiadały krużganki. W narożnikach zamkowych skrzydeł znajdowały się cztery cylindryczne wieże. Fasady zamku pokryto malowidłami ściennymi sgraffito, przedstawiającymi sceny mitologiczne. Zamkowe wnętrza otrzymały bogatą wystrój i ozdobna kamieniarkę. Około roku 1600 z inicjatywy elektora Joachima Fryderyka, w miejsce muru kurtynowego wzniesiono czwarte płd-wsch skrzydło. Powstał w ten sposób wewnętrzny dziedziniec, który ozdobiono kamiennymi portalami z terakoty. Przebudowana została wieża główna stojąca w narożniku południowym. Nadano jej ośmioboczny kształt i zwieńczono hełmem stożkowym. Zamek połączono z kościołem krytym gankiem przerzuconym nad fosą, wspierającym się na dwóch murowanych 

Zamek w Kostrzynie na widokówce z 1915 roku

filarach. W tym samym czasie całe miasto otoczono bastionowymi fortyfikacjami, przekształcając je w warowną twierdzę.

W roku 1613 elektor brandenburski Jan Zygmunt przemianował zamkową kaplicę na kalwińską, a w 1627 część zamkowych pomieszczeń zaadaptował na szkołę kalwińską. Wojna trzydziestoletnia spowodowała upadek miasta. Zniszczony zamek odbudowano za panowania Fryderyka Wilhelma i Fryderyka III. Podczas prac podwyższono główną wieżę zamkową nadając jej kształt szpicy z kopułą i latarniami. Na początku XVIII wieku zamek zaczął tracić swój rezydencjonalny charakter. W roku 1714 całe cenne wyposażenie wywieziono do Berlina. Kilka lat później miedziane dachy, rynny i rury spustowe zdemontowano, a uzyskany surowiec posłużył wojsku do produkcji armat. Od roku 1723 zamek stał się siedzibą władz administracyjnych. W roku 1730 rozebrano ganek łączący zamek z kościołem. Zamkowe mury otynkowano niszcząc renesansowe dekoracje sgraffitowe. W tym czasie zamkowe piwnice wykorzystywano jako więzienie.

Wojna siedmioletnia 

Plan Kostrzyna z początku XX wieku sygnowany I.H.O.W.Delineavit, według sztychu M.Meriana z 1650 roku

przyniosła kolejne zniszczenia. Szczególnie niszczycielski okazał się ostrzał artyleryjski miasta przez wojska rosyjskie w roku 1758. Odbudowa w roku 1770 pozbawiła zamek renesansowego wyglądu. Zachowała się jedynie część portali i obramień okien. Zasypane zostały zamkowe fosy, nie odbudowano zniszczonych przez Rosjan dwóch wież przy skrzydle wjazdowym. Zamek zaadaptowano na archiwum i mieszkania dla urzędników. Wojny napoleońskie, podczas których w zamku funkcjonował szpital, a później koszary oraz XIX-wieczne przebudowy, nadały zamkowi wygląd znany z przedwojennych zdjęć.

Najtragiczniejsze dla miasta i zamku okazały się wydarzenia z roku 1945. Zmasowane bombardowania doprowadziły do całkowitego zburzenia starówki. Masywne mury zamku, które przetrwały wojenną zawieruchę były silnie popękane i groziły zawaleniem. W roku 1969 podjęto decyzję o wysadzeniu w powietrze pozostałości zamku. Z dawnej świetności zachowały się jedynie fundamenty. Obecnie trwają prace mające na celu zabezpieczenie i odnowienie reliktów zamku, jak i odtworzenie historycznej siatki ulic w obrębie starego miasta.