Zamek w Łęczycy

oczątki osadnictwa w Łęczycy datowane są na co najmniej X wiek, kiedy to w bagnistej dolinie rzeki Bzury, w rejonie dzisiejszej wsi Tum, funkcjonował gród znany jako Lancicia lub Lantsiza. Gród ten przypuszczalnie stanowił siedzibę kasztelanii, a w latach 1138-1144 służył jako miejsce pobytu Salomei z Bergu, wdowy po księciu Bolesławie Krzywoustym. Rozwój grodu przerwany został najazdem tatarskim w 1241 roku, a definitywny koniec jako ważnego ośrodka gospodarczego regionu przypieczętowały akcje zbrojne 

Zamek - widok ogólny, prawdopodobnie według ryciny z Przyjaciela Ludu 1835, nr 17

oddziałów litewskich i wojsk krzyżackich na przełomie XIII i XIV wieku. W tym czasie, nieopodal funkcjonowało już miasto, lokowane przez księcia Kazimierza I kujawskiego.

W źródłach pisanych brak jest informacji dotyczących daty budowy zamku w Łęczycy ani imienia jego fundatora. Powszechnie przyjmuje się jednak, że warownia powstała z inicjatywy Kazimierza Wielkiego po 1352 roku, wkrótce po włączeniu ziemi łęczyckiej w granice państwa polskiego. Budowie zamku towarzyszyło fortyfikowanie miasta, z którym tworzył on wspólny system obronny. Za czasów ostatniego Piasta zamek pełnił funkcję siedziby królewskiej, a pod nieobecność władcy stanowił centrum administracji starostwa łęczyckiego. Wizyty króla Kazimierza w Łęczycy potwierdzone są w latach 1364 i 1365.

Mimo, że zamek łęczycki należał w XIV wieku do jednych z lepiej ufortyfikowanych grodów królewskich, w roku 1384 zdobył go Bartosz Wezenborg, wspierany siłami księcia Siemowita IV mazowieckiego. Po objęciu władzy w 1386 roku, król Władysław Jagiełło ustanowił w Łęczycy jedną ze swoich 

Brama wjazdowa, fot. ZeroJeden, IV 2002

siedzib, bywając tutaj co najmniej 36 razy. Okres rządów Jagiełły i jego synów należy do najwspanialszych w historii warowni, goszcząc w niej najważniejszych dostojników państwowych i kościelnych, a także zjazdy stanów królestwa.

W 1406 roku Łęczycę najechali i spalili Krzyżacy, zdobywając i niszcząc zamek. Uszkodzenia nie mogły być jednak zbyt rozległe, ponieważ już trzy lata później w komnatach zamkowych Władysław Jagiełło przewodniczył zjazdowi rycerskiemu. Rok później, po zwycięskiej bitwie pod Grunwaldem, do cel zamkowych sprowadzono jeńców krzyżackich.

Mury zamkowe były świadkiem burzliwych zjazdów generalnych, w tym zjazdu w 1420 roku, gdzie ścierali się zwolennicy i krytycy biskupa Wojciecha Jastrzębca, oraz zjazdu w 1426 roku, gdzie niezadowolona szlachta posiekała mieczami akt ugodowy gwarantujący następstwo tronu Władysławowi Warneńczykowi.

Kazimierz Jagiellończyk, podobnie jak ojciec, często gościł w Łęczycy, a na czas długiej wojny trzynastoletniej zorganizował w niej jeden z głównych ośrodków dowodzenia i siedzibę dworu. Ostatnim polskim monarchą, który gościł w Łęczycy, był Zygmunt III Waza, podróżujący na koronację do Krakowa.

W latach 1462 i 1484 miasto pustoszył ogień, powodując poważne zniszczenia zamku, który częściowo stał się ruiną. W stanie ogólnego zaniedbania zamek pozostawał do lat 60. XVI wieku, kiedy decyzją starosty łęczyckiego Jana Lutomierskiego poddany został gruntownej naprawie i rozbudowie. Starosta wzmocnił mury, wyremontował wieżę bramną, która została rozbudowana o 

Rekonstrukcja rzutu pierwszego zamku wraz z domem starym według Tadeusza Poklewskiego i Emilii Garbarczyk (I-wieża, II-brama, III-dom stary) [źródło]

klatkę schodową oraz dodatkowe piętro, a wieża główna otrzymała nowy dach i zwieńczenie w formie renesansowej attyki. W północno-zachodniej części dziedzińca powstał trzykondygnacyjny gmach zwany ""Domem Nowym"".

W 1606 roku, podczas najazdu i spalenia miasta przez rokoszan Zebrzydowskiego, ucierpiał zapewne także zamek. Kolejne straty przyniósł potop szwedzki, a zwłaszcza próba pokonania szwedzkiego garnizonu stacjonującego na zamku w 1655 roku i prowadzony później ostrzał warowni przez wojsko polskie. Wschodnia kurtyna zamku uległa niemal całkowitemu zniszczeniu, a budynek główny (""Dom Stary"") częściowo się zapadł.

W XVIII wieku dewastacja zamku postępowała. ""Dom Nowy"" został opuszczony, a ocalała część ""Domu Starego"", określana później jako ""prochownia"", degradowała do tego stopnia, że archiwum grodzkie przeniesiono do klasztoru dominikanów, a sam gmach poddano częściowej rozbiórce. Jeszcze w 1779 czyniono starania w celu zabezpieczenia murów zamkowych, jednak już trzy lata później zapadł się budynek bramny.

W wyniku drugiego rozbioru Polski Łęczyca stała się częścią domeny króla Prus Friedricha Wilhelma, który podjął decyzję o budowie w mieście nowoczesnego fortu. Zamek miał zasilać bastion południowo-wschodni. W tym celu w wschodnim murze wykuta została nowa brama, a rozbiórce podległy pozostałości ""Domu Starego"" i być może wyższe partie murów obronnych.

Podczas wojen napoleońskich twierdza łęczycka nie odgrywała właściwie 

fot. Józef Pius Dziekoński, przed 1915 rokiem

żadnej roli. Po Kongresie Wiedeńskim w 1815 roku warownię przejęła Komisja Wojny Królestwa Polskiego. Od roku 1831 burmistrz Łęczycy traktował pozostałości warowni jak publiczny skład taniego materiału budowlanego, umożliwiając okolicznym mieszkańcom zakup cegieł pozyskanych z jej murów. Proceder ten został przerwany dopiero około 1840 roku.

W drugiej połowie XIX wieku na terenie zamkowym powstała lodownia, w zachowanych pomieszczeniach ""Domu Nowego"" funkcjonował sąd i areszt miejski, a na dziedzińcu wzniesiono wieżę do ćwiczeń straży ogniowej. Po roku 1918 miasto podjęło działania ratunkowe polegające na spajaniu i licowaniu jego murów.

Po II wojnie światowej, w 1948 roku, w wyremontowanym ""Domu Nowym"" otwarto siedzibę lokalnego muzeum. W latach 1964-76 przeprowadzono kompleksową odbudowę zamku, obejmującą przede wszystkim rekonstrukcję wieży głównej z ozdobnym zwieńczeniem oraz zachodniego fragmentu muru z wieżą bramną i renesansowym ""Domem Nowym"".

Warownię usytuowano w południowo-wschodniej części miasta (również otoczonego 

Zamek w Łęczycy na litografii Kazimierza Stronczyńskiego, 'Kazimierza Stronczyńskiego opisy i widoki zabytków w Królestwie Polskim (1844-1855)'

murami), od którego oddzielała ją fosa zasilana wodami rzeki Bzury. Ulokowany na sztucznie uformowanym kopcu zamek wzniesiony został w partii fundamentowej z kamienia, wyżej zaś - z gotyckiej cegły. Wybudowano go na planie czworokąta o wymiarach 43x44x59x63 metry i łącznej powierzchni około 2600 metrów kwadratowych. Mury obwodowe mierzyły około 10 metrów wysokości i około 2 metrów grubości, a ich stabilność wzmacniały dostawione w narożnikach ceglane przypory.

Wieża główna, zwana Szlachecką, stanęła w południowo-zachodnim narożniku obwodu obronnego. Do wysokości 10 metrów zbudowana jest ona na planie kwadratu o boku 9,5 metra, który następnie przechodzi w ośmiobok. Jej pierwotna wysokość wynosiła około 23 metry, przy czym wejście znajdowało się na poziomie 13 metrów i było dostępne jedynie z korony murów.

W północną część kurtyny zachodniej wkomponowano czworoboczną, wysuniętą przed lico murów wieżę bramną, opartą na podstawie zbliżonej do kwadratu o bokach 9,8x10 metrów. W niższych partiach tej budowli mieściło się więzienie (tym razem dla plebsu) i izba straży, 

Zamek na widokówce z okresu międzywojennego

natomiast kondygnacje wyższe pełniły funkcję apartamentów królewskich.

Wzdłuż kurtyny wschodniej rozciągał się budynek administracyjno-reprezentacyjny, zwany ""Domem Starym"". Był to gmach wzniesiony na planie prostokąta o bokach 10x35 metrów, trzykondygnacyjny, podpiwniczony (po 1563). Mieściły się tam między innymi: archiwum grodzkie, kancelaria, izba burgrabiego, a także izba pisarska. Obecnie gmach ten już nie istnieje, a jedyną jego pozostałością są bliżej nieokreślone partie murów niewielkiego budynku zwanego prochownią oraz kamienna ława fundamentowa ściany zachodniej.

Podczas XVI-wiecznej przebudowy zamku wzniesiono oparty ścianą szczytową o mur północny, a od południa połączony z budynkiem bramnym ""Dom Nowy"": trzypiętrowy, jednotraktowy renesansowy gmach mieszkalny o bokach 8x16 i wysokości około 18 metrów. Podczas prac remontowych zadbano także o walory obronne całego założenia - w tym celu wzmocniono i nadbudowano obwód murów oraz wieżę główną, którą zwieńczono renesansową 

fot. ZeroJeden, X 2014

attyką.

W wieży bramnej i przylegającym do niej budynku mieści się muzeum, w którym prezentowane są ekspozycje dotyczące historii regionu i powiązanej z nim sztuki ludowej. Ekspozycje obejmują Dział Artystyczny, Dział Etnograficzny oraz Dział Historyczny. Muzeum znane jest przede wszystkim z wystawy diabłów, w tym diabła Boruty. Według legendy Boruta, zwany Leśnym, był żyjącym w XIV wieku skromnym leśnikiem, który pomógł Kazimierzowi Wielkiemu wydostać się z bagna, za co otrzymał szlachectwo i inne zaszczyty.

Pokaż na mapie