Zamek w Lubinie

oczątki Lubina sięgają wczesnego średniowiecza, kiedy to na Starym Lubinie istniał drewniano-ziemny gród, będący siedzibą kasztelani, wzmiankowany w bulli papieskiej z 1155 roku. Około 1205 roku Jadwiga i Henryk I lokowali nowe miasto Lubin, a prawdopodobnie w 1288 roku książę ścinawski Przemko nadał mu prawo magdeburskie.

Pierwsze pisemne wzmianki o murowanym zamku w Lubinie pochodzą z XIV wieku. W dokumencie podziałowym księstwa głogowskiego z 1312 roku wymienione jest ""Castrum Lubyn"". Jednak budowę murowanego zamku w miejscu dawnej kasztelani rozpoczęto już pod koniec XIII wieku. Za fundatora uważa się księcia żagańskiego Konrada II Garbatego.

W latach 30. XIV wieku, za panowania księcia legnicko-brzeskiego Bolesława III Rozrzutnego, rozpoczęto prace przy rozbudowie zamku. Gruntownej przebudowy i rozbudowy dokonał jednak jego syn, książę Ludwik I, w latach 1348–1358. Było to związane z konfliktem z bratem Wacławem. Pozbawiony ziemi legnickiej, Ludwik 

Gotycki portal kaplicy zamkowej, fot. JAPCOK, V 2004

wykupił zastawiony przez ojca Lubin i uczynił go swoją główną rezydencją.

Zamek w Lubinie został wzniesiony na wschód od miasta, na nizinnym, podmokłym terenie. Nie był połączony z fortyfikacjami miejskimi, lecz stanowił osobną warownię otoczoną systemem nawodnionych fos. Miał plan nieregularnego czworoboku, a ceglane mury otaczały teren o powierzchni około 1500 m². W narożniku południowo-wschodnim znajdował się główny budynek mieszkalny na planie prostokąta o wymiarach 12,3 × 14,9 m, być może w formie wieżowej. W przeciwległym narożniku północno-zachodnim znajdowała się wolnostojąca czworoboczna wieża mieszkalna o wymiarach 10,5 x 13 m. Wjazd do zamku prowadził od zachodu przez zwodzony most i wysunięty przed lico muru budynek bramny. Na południe od bramy, z inicjatywy Ludwika I, do zewnętrznego muru dobudowano zamkową, jednonawową, orientowaną kaplicę z kwadratową wieżyczką od zachodu.

Po śmierci ojca Ludwik I przeniósł się do Brzegu, a zamek w Lubinie stracił status głównej siedziby książęcej. Miasto skutecznie oparło się dwukrotnym najazdom husytów w latach 1428 i 1431. Kres świetności zamku nastąpił podczas wojny trzydziestoletniej. W 1631 roku najazd wojsk szwedzkich zniszczył miasto i zamek. Zrujnowana warownia nie została odbudowana, wyremontowano jedynie zamkową kaplicę.

W 1663 roku kaplica została barokowo przebudowana: od wschodu dobudowano trójbocznie zakończone prezbiterium, a od południa – boczną kaplicę z ołtarzem. Obiekt został otynkowany i nakryty dwuspadowym dachem, a także wybito nowe, duże okna. Kolejna odbudowa 

Fryderyk Bernard Wernher, Topografia Śląska 1744-1768

kaplicy miała miejsce w połowie XIX wieku. Do 1908 roku służyła jako kościół katolicki, później mieściła się w niej biblioteka diecezjalna. W 1945 roku obiekt strawił pożar. W 1988 roku powołano Ośrodek Kultury „Wzgórze Zamkowe”, a w 1990 roku w kaplicy rozpoczęła działalność wystawiennicza Galeria Zamkowa.

Obecnie jedynym zachowanym fragmentem zamku jest zamkowa kaplica. Mimo późniejszych przebudów, z czasów budowy kaplicy pochodzą dwie ściany: północna i zachodnia. Szczególnie godny uwagi jest ostrołukowy, gotycki portal północny z 1349 roku, zdobiący pierwotne wejście. Tympanon portalu podzielony ostrołukowymi arkadami na trzy części wypełnia grupa rzeźb figuralnych: Chrystus Boleściwy pośrodku, św. Jadwiga po lewej stronie i św. Maria Magdalena po prawej, a poniżej klęczą fundator, książę Ludwik I, i jego żona Agnieszka. Na łuku archiwolty tympanonu wykuty jest gotyckimi literami łaciński napis fundacyjny.