Zamek w Pęzinie

amek w Pęzinie (Pansin) to budowla o długiej historii, której początki sięgają średniowiecza. Pierwsze wzmianki o miejscowości Pęzino pochodzą z 1285 roku, kiedy to dokument wymienia rycerza Rytgera z rodu Pansinów, właściciela drewniano-ziemnej warowni. Przyjmuje się, że osada mogła powstać na przełomie X i XI wieku.

W 1357 roku, po śmierci ostatniego potomka rodu Pansinów, Henryka, wieś wraz z warownią przeszła w ręce Borcków. Nowi właściciele rozpoczęli wznoszenie murowanego zamku, jednak prace zostały przerwane na skutek najazdu wojsk wojewody poznańskiego Jana z Czarnkowa, który w 1380 roku doprowadził do spalenia rodowej siedziby Borcków w Stargardzie.

W 1382 roku Pęzino zakupił zakon joannitów, który był spadkobiercą dóbr templariuszy na Pomorzu. W pęzińskim kasztelu zamieszkał baliw zakonu, Bernard von Schulenberg. Dzięki znacznemu majątkowi, zakon wzniósł potężny zamek, wzorowany na podobnych budowlach w Swobnicy i Łagowie. Zamek wybudowano na sztucznej skarpie w widłach rzek Krąpieli (Krępieli) i Pęzinki (Leniwej Iny).

Zamek powstał na planie nieregularnego czworoboku, na sztucznie usypanym wzniesieniu wśród zalewisk spiętrzonych wód Pęzinki i Krąpieli. Pierwotna struktura twierdzy obejmowała nieregularny czterobok murów o wysokości około 14 metrów, zbudowanych z kamienia i 

fot. ZeroJeden, VII 2005

cegły, oraz dobudowany do muru wschodniego budynek mieszkalny z oknami skierowanymi tylko na wewnętrzny dziedziniec. W południowo-zachodnim narożniku usytuowano okazałą potrójną wieżę obronną — dolna część kwadratowa (ok. 14 m), górna cylindryczna (łączna wysokość ~25 m), wyposażona w loch więzienny oraz korytarze w murach łączące ją z resztą zamku. Dojazd na dziedziniec prowadził przez zwodzony most nad fosą, co potwierdzają m. in. zachowane kroksztyny. Budowa murowanego zamku trwała przypuszczalnie do XV wieku.

Pęzińska warownia stała się siedzibą baliwów joannickich, a w latach 1483-92 mieściła Komandorię Joannitów. Komandorami byli Otto von Blankenburg i Ludwik von Schlaberndorff. W 1493 roku ostatni baliw, Jerzy von Schlaberndorff, sprzedał wieś i zamek Henrykowi i Franciszkowi Borckom, którzy po raz drugi weszli w posiadanie Pęzina.

Borckowie zmienili charakter zamku z warownego na rezydencjonalny, ozdabiając go zwieńczeniami oraz przebijając okna w murach obwodowych. Około 1600 roku Maciek von Brock 

fot. ZeroJeden, VII 2015

przystąpił do generalnej przebudowy obiektu w stylu renesansowym. Wzniesiono nowe trzykondygnacyjne skrzydło mieszkalne wzdłuż zachodniego muru obwodowego. Zamek został otynkowany oraz przyozdobiony renesansowymi zdobieniami. Na miejscu powstałym z zasypania zachodniej fosy powstała nowa reprezentacyjna brama wjazdowa. Przebudowie uległ również teren przedzamcza, który okolony został budynkami mieszkalno-gospodarczymi.

Okres wojny trzydziestoletniej przyniósł założeniu poważne zniszczenia, spotęgowane dodatkowo przemarszem wojsk hetmana Stefana Czarnieckiego. W 1680 roku Ewa, córka ostatniego męskiego potomka rodu Borcków, Filipa Adriana, wstąpiła w związek małżeński z Piotrem Jerzym Puttkamerem, dając początek nowej linii panów na pęzińskich włościach.

Kolejna przebudowa zamku przeprowadzona została w latach 1852-55. Do najstarszego gotyckiego skrzydła dobudowano drugie, neogotyckie, z ryzalitem i tarasem od strony parku. Przebudowie uległ również północny odcinek muru obwodowego, w którym wybito drugi otwór bramny prowadzący poprzez drewniany 

Zamek w Pęzinie na początku XX wieku, 'Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Stettin. Heft 8. Der Kreis Satzig', 1908

most do parku. W 1864 roku usunięto zabudowania gospodarcze na podzamczu, zamieniając je na park sięgający tarasami do fosy.

W 1935 roku piorun doprowadził do pożaru skrzydła wschodniego, które zostało całkowicie przebudowane w latach 1936–1940. W czasie remontu rozebrano ścianę szczytową gotyckiego skrzydła zrównując je z przylegającym doń neogotyckim. Oba budynki przykryto wówczas jednym wspólnym dachem. Z tego okresu pochodzi też trzecie południowe skrzydło bramne z podcieniami w przyziemiu i użytkowym piętrem. Po rekonstrukcji dachów zyskano jednolitą więźbę nad częścią gotycką i neogotycką, oraz wybudowano tzw. skrzydło bramne z kamiennym przejazdem i portykiem. W takim stanie zamek przetrwał w rękach Puttkamerów do roku 1945.

Po II wojnie światowej zamek przeszedł w ręce PGR-u, co spowodowało jego stopniową degradację, z przerwą na remont konserwatorski w latach 1977–1990, prowadzony pod kierownictwem szczecińskiego oddziału Pracowni Konserwacji Zabytków. W 1996 r. obiekt został sprywatyzowany. Obecnie funkcjonuje jako obiekt hotelowo-konferencyjny oraz miejsce organizacji imprez („turniej rycerski”), z udostępnianą wieżą, dziedzińcem i ogrodem po wcześniejszym uzgodnieniu 

Zamek w Pęzinie na zdjęciu z 1935 roku

z właścicielem.

Zamek składa się obecnie z czterech głównych skrzydeł — gotyckiego wschodniego, neogotyckiego obok niego, zachodniego z okresu renesansu, oraz skrzydła bramnego z południa — wszystkie nakryte wspólną więźbą i dachem wielospadowym. Dziedziniec otaczają mury o wysokości dwóch kondygnacji; przedzamcze o powierzchni ok. 30 × 40 m obecnie pełni funkcję zielonego parku, w którym zachowały się ruiny kaplicy i pawilonu. Wieża zachowała krzyżowo-żebrowe sklepienia i pierwotne elementy obronne.

Zamek w Pęzinie jest prawnie chroniony jako zabytek – znajduje się w rejestrze od połowy XX wieku – i stanowi dobrze udokumentowany obiekt średniowiecznej architektury obronnej w zachodniopomorskim. Stanowi przykład ciągłej adaptacji budowli – od warowni zakonnej przez rezydencję szlachecką, po funkcje reprezentacyjno-użytkowe w XIX i XX wieku, aż do współczesnego wykorzystania komercyjno-kulturalnego.