a cyplu Wzgórza Tumskiego w Płocku, wznoszącego się wysoko nad brzegiem Wisły, na początku XI wieku powstał gród, otoczony drewniano-ziemnymi umocnieniami. W obrębie grodu znajdowały się murowane budowle. Władysław Herman wybrał Płock na swoją główną siedzibę, przyczyniając się do jego rozwoju.
Na przełomie XI i XII wieku, kiedy Płock był jedną z głównych siedzib władców Polski, a od 1194 roku - Mazowsza, w grodzie znajdowała się kaplica i murowany budynek mieszkalny, palatium księcia oraz rotunda. Władysław Herman wzniósł pałac na planie prostokąta z salą tronową, kancelarią królewską i komnatami mieszkalnymi.
W końcu XIII wieku rozpoczęto wznoszenie murowanego zamku. Ostateczną formę murowaną zamek przybrał za czasów Kazimierza Wielkiego, który zezwolił również na wzniesienie miejskich murów. Na terenie dawnego grodu powstał zamek z cegły z dwoma wieżami.
Południowa elewacja, fot. ZeroJeden, III 2002
Zamek Kazimierza Wielkiego składał się z dwóch części: castrum położonego na terenie dawnego podgrodzia i mniejszego castellum w miejscu grodu.
W narożniku południowo-zachodnim wzniesiono wieżę Szlachecką, o podstawie kwadratowej, przechodzącej w ośmiobok. W narożniku północnym, w miejscu romańskiego budynku książęcego, ulokowano wieżę Zegarową. Pomiędzy nimi znajdowało się załamane skrzydło północno-zachodnie, a dwa pozostałe skrzydła zamykały dziedziniec od wschodu i południa. Zamek miał plan półkola z prostym odcinkiem biegnącym wzdłuż Wisły.
Cały teren podgrodzia wraz z zamkiem został otoczony podwójnym pierścieniem murów obwodowych, tworząc podzamcze. Zamek otoczony był podwójnym obwodem ceglanych murów i przekopem oddzielającym go od miasta. W zachodnim odcinku znajdowały się dwie bramy, poprzedzone mostami nad przekopem. Główny budynek mieszkalny usytuowany był wzdłuż zachodniego, załamanego odcinka murów.
Zamek był siedzibą książąt mazowieckich do końca XV wieku. W 1495 roku, po
Widok z lotu ptaka od północnego-zachodu, fot. ZeroJeden, X 2013
śmierci ostatniego księcia płockiego Janusza II, Jan Olbracht przyłączył księstwo płockie do Korony, a zamek stracił militarne znaczenie. W 1532 roku, w wyniku osunięcia się skarpy, zamek uległ uszkodzeniu.
W 1538 roku książęta mieszkali już w nowym pałacu, wzniesionym w południowym narożniku podzamcza. Budynki zamkowe przekazano benedyktynom na klasztor. Zakonnicy wznieśli budynki w późnogotyckim stylu i kościół pod wezwaniem św. Wojciecha przylegający szczytem do wieży. Drugie skrzydło klasztoru stanęło między kościołem, a Wieżą Zegarową, tworząc wewnętrzny dziedziniec.
W okresie wojen ze Szwedami zamek został uszkodzony w 1657 i 1705 roku. Po remoncie powstało barokowe opactwo benedyktyńskie, które istniało do 1781 roku. W czasie przebudowy Wieża Zegarowa otrzymała barokowy hełm.
Po wejściu Płocka w granice Prus władze rozebrały część murów. W 1796 roku obniżono Wieżę Szlachecką, zwaną wcześniej Wysoką. Od 1865 roku mieściło się tu seminarium duchowne, a później gimnazjum żeńskie.
Po
fot. ZeroJeden, II 2012
drugiej wojnie światowej zamek wyremontowano. W 1973 roku umieszczono w nim muzeum. Zachowały się wieże Zegarowa i Szlachecka oraz zachodnia ściana opactwa, będąca fragmentem gotyckiego muru obronnego. Podczas prac archeologicznych pod Wieżą Zegarową odkryto relikty palatium Władysława Hermana. W tej części zamku mieszczą się ekspozycje Muzeum Diecezjalnego.
Włącz 3D
cyplu Wzgórza Tumskiego 
