Zamek Krzyżtopór w Ujeździe

ieś Ujazd w XVI i XVII wieku należała do Zbigniewa Ossolińskiego, który nie przywiązywał do niej szczególnej wagi. W 1619 roku Ujazd odziedziczył jego syn, Krzysztof Ossoliński, który wkrótce potem rozpoczął budowę rezydencji, która miała być jednym z największych i najwspanialszych założeń rezydencjonalno-fortyfikacyjnych w Polsce. Prawdopodobnym architektem był Wawrzyniec Senes. Budowa trwała do 1644 roku i pochłonęła 30 milionów złotych, choć już w 1627 roku rezydencja była na tyle gotowa, że wystawiono w niej pierwszy dokument. Nazwa zamku, Forteca Krzyżtoporska, pochodzi od symboli umieszczonych nad bramą wjazdową: topora, herbu Ossolińskich, i krzyża, symbolu kontrreformacji, której Krzysztof Ossoliński był zagorzałym zwolennikiem. Krzyż obrona/krzyż 

Zamek Krzyżtopór na zdjęciu z 1891 roku

podpora/dziatki naszego Topora - to napis, którego pozostałości znajdowały się nad wjazdem. Wieża bramna zwieńczona jest czworoboczną kondygnacją zegarową z pozostałościami cyferblatów na każdej ścianie.

Miejsce na budowę zamku wybrano strategicznie, wykorzystując naturalne walory obronne terenu: cypel wzgórza w dolinie podmokłych łąk zalewowych rzeczki Koprzywianki. Zamek został zbudowany na planie regularnego, nieco wydłużonego pięcioboku z bastionami na narożach, co reprezentuje rzadki w Polsce typpalazzo in fortezza, rezydencji magnackiej łączącej wygodę mieszkańców z funkcją obronną. Jego forma nawiązuje do kardynalskiej siedziby Farnese. Zamek w chwili zakończenia inwestycji był to największy tego typu gmach w Europie, a kubatura wszystkich pomieszczeń wynosiła 70,000 m3.

Główną oś kompozycyjną zamku tworzyła brama wjazdowa, eliptyczny dziedziniec i środkowy bastion z ośmioboczną wieżą, zwaną Wysokim Rondlem. Brama wjazdowa znajduje się w kurtynie południowo-wschodniej. Cztery bastiony położone bliżej bramy usypano z ziemi, natomiast piąty, położony 

Północna część ruin, fot. ZeroJeden, VII 2001

na osi założenia, posiadał głębokie kazamaty. Od strony bramy wjazdowej rozciąga się dziedziniec o kształcie trapezu. Pałac zajmuje większą część pięcioboku po stronie północno-zachodniej, posiadał on plan prostokąta z małym eliptycznym dziedzińcem otoczonym galerią w przyziemiu otwartą przejazdową na piętrach zamkniętą. Pomieszczenia reprezentacyjne znajdowały się w budynku umiejscowionym na osi założenia. Zakończony był on ośmioboczną wieżą, do której na bastionie przylegał budynek z kazamatami zwany Wysokim Rondlem. Pałac połączony był ze skrzydłami bocznymi, co tworzyło dwa małe trapezowe dziedzińce. Główny dziedziniec otoczony był wzniesionymi wzdłuż kurtyn jednotraktowymi budynkami z dwukondygnacyjnymi wieżami na załamaniach.

Wokół zamku znajdował się wał ziemny o wysokości 3 metrów od wewnątrz i 5-7 metrów od zewnątrz, wzmocniony kamiennym murem o grubości około 1,2 metra. Wierzchem muru biegła droga wałowa, osłonięta kamiennym przedpiersiem ze stanowiskami strzeleckimi. Zamek posiadał pięć bastionów, z których Wysoki Barbakan (das hohe Rondel) posiadał kazamaty z dwoma poziomami strzelnic kluczowych. Bastiony posiadały nazwy takie jak Szary Mnich ( der grawe Munch) Smok ( der Drache ) Korona ( die Croone ) oraz Oto dla Ciebie ( Siehe dich fuhr ).

Po śmierci Krzysztofa Ossolińskiego w 1645 roku zamek odziedziczył jego syn, Krzysztof Baldwin, który zmarł bezpotomnie, a rezydencja przeszła w ręce rodziny Denhoffów, a następnie Kalinowskich.

W 1655 roku, podczas potopu szwedzkiego, zamek został zajęty przez wojska szwedzkie, 

Zamek w Ujeździe na zdjęciu z okresu międzywojennego

które okupowały go do 1657 roku. Forteca została zajęta podstępem. Zniszczenia dokonane przez Szwedów były ogromne, wywieziono bogaty wystrój wnętrz i zniszczono budynki.

Dopiero w 1720 roku najmniej zrujnowana część zamku została zamieszkana przez rodzinę Morsztynów, a następnie Paców. Częściowo odremontowane przez Michała Jana Paca pomieszczenia były użytkowane przez konfederatów barskich, co pogłębiło stan ruiny. Jeszcze w latach 1782-1787 zamieszkiwał tu Stanisław Sołtyk, jednak kolejni właściciele zrezygnowali z używania rezydencji, a ogrom założenia uniemożliwiał remont ze względów finansowych.

W XX wieku prowadzono badania archeologiczne i architektoniczne. Zamek został zabezpieczony jako trwała ruina i udostępniony do zwiedzania.

Istnieją legendy dotyczące symboliki zamku, sugerujące, że miał on posiadać 4 baszty (pory roku), 12 sal (miesiące), 52 komnaty (tygodnie) i 365 okien (dni w roku), jednak badania nie potwierdzają tych prawidłowości.