ierwsze założenie obronne w Zbąszyniu powstało prawdopodobnie już w X wieku jako kasztelański gród, pełniący funkcje administracyjno-sądowe oraz chroniący ważną przeprawę przez rzekę Obrę na szlaku z Poznania na Łużyce. Pierwsza wzmianka o Zbąszyniu, pod nazwą ""Zbansin"", pochodzi z 1231 roku i wymienia kasztelana Ciecierada.
W 1243 roku Zbąszyń został zajęty przez Piastów wielkopolskich. W 1251 roku gród padł ofiarą łupieżców z Lubasza, którzy zajęli go wykorzystując słabość załogi. W XIV wieku, za panowania Kazimierza Wielkiego, Zbąszyń stał się ważnym punktem obronnym na granicy z Brandenburgią i komorą celną. Niektórzy historycy przypuszczają, że to właśnie Kazimierz Wielki mógł być inicjatorem budowy murowanego zamku, choć brak na to bezpośrednich dowodów.
Po śmierci Kazimierza Wielkiego Zbąszyń przechodził w ręce różnych właścicieli. W 1393 roku Władysław Jagiełło nadał go Janowi Głowaczowi Leżeńskiemu. Od Abrahama Leżeńskiego, syna Jana Głowacza, Zbąszyń przeszedł w ręce rodu Zbąskich herbu Nałęcz, którzy zaczęli używać nazwiska Zbąski.
W latach 1560-1577 Abraham Zbąski rozpoczął budowę renesansowego zamku typu ""palazzo in fortezza"" na miejscu średniowiecznego grodu. Prace kontynuował jego zięć, Jan Ciświcki, a następnie wnuk, Abraham Ciświcki. W latach
Zdjęcie lotnicze, fot. ZeroJeden, IV 2024
20. XVII wieku Abraham Ciświcki przebudował zamek na bastionową fortecę, wzorowaną na fortyfikacjach staroholenderskich z ziemnymi bastionami i kurtynami. Średniowieczny zamek Zbąskich dostosowano do wymogów funkcjonalnych i estetycznych swoich czasów.
W 1644 roku Franciszek Ciświcki sprzedał Zbąszyń Tuczyńskim, ale jeszcze przed końcem stulecia dobra powróciły do rodziny Ciświckich. W czasie wojen szwedzkich zamek był plądrowany przez wojska szwedzkie i brandenburskie. W 1700 roku właścicielem został Damian Kazimierz Garczyński. W 1706 roku lustracja wykazała znaczne zniszczenia zamku.
W pierwszej połowie XVIII wieku Stefan Garczyński odbudował zamek i założył park i ogród. Z czasem zamek popadł w ruinę. W 1848 roku Adam Tadeusz Garczyński sprzedał go hrabiemu Edmundowi von Pourtales-Gorgier. Następnie w 1853 roku zakupił go hrabia Julius Peter von Lippe-Biesterfeld, który pozbawił go wyposażenia.
W 1863 roku zamek był już w ruinie.W 1898 roku Ernst von Lippe-Biesterfeld sprzedał go majorowi von Klitzing. W 1907
Widok wieży zamkowej od wschodu, fot. ZeroJeden, IV 2002
roku z polecenia wdowy po majorze, budynki mieszkalne zostały rozebrane przez pruskich saperów.
Zamek w Zbąszyniu zajmował powierzchnię około 10 hektarów. Miał plan prostokąta o wymiarach około 250x350 metrów, otoczonego wałami ziemnymi z bastionami. Od strony zachodniej, gdzie znajdowało się jezioro i tereny bagienne, nie było wałów.
Jedyny wjazd prowadził przez północną bramę, poprzedzoną mostem zwodzonym i rawelinem. Nad bramą wznosiła się wieża, pierwotnie dwukondygnacyjna, a następnie trzykondygnacyjna z attyką renesansową. Obecny wygląd wieży i mostu jest wynikiem prac konserwatorskich z lat 1978-80 i 2016-18.
W XVII wieku zamek przyjął formę pałacu rezydencjalnego. Był to piętrowy budynek na planie litery L, z dłuższym skrzydłem południowym kryjącym gotyckie mury i krótszym zachodnim z wieżą. Obok znajdowała się oficyna.
Zabudowa gospodarcza skupiała się w północno-zachodniej części zamku. Południe i część wschodnią zajmował park, będący rozwinięciem ogrodu włoskiego.
Do czasów współczesnych
Zamek na litografii Edwarda Raczyńskiego, Wspomnienia Wielkopolski to jest województw poznańskiego, kaliskiego i gnieźnieńskiego, 1843
zachował się zarys bastionowy, wieża bramna, budynek gospodarczy i browar. W wieży mieści się Galeria Sztuki Współczesnej. Teren zamkowy jest parkiem miejskim.
Włącz 3D
erwsze założenie obronne 
