ierwsze założenie obronne w Zbąszyniu powstało prawdopodobnie już w X wieku jako kasztelański gród, pełniący funkcje administracyjno-sądowe oraz chroniący ważną przeprawę przez rzekę Obrę na szlaku z Poznania na Łużyce. Pierwsza wzmianka o Zbąszyniu, pod nazwą ""Zbansin"", pochodzi z 1231 roku i wymienia kasztelana Ciecierada.
W 1243 roku Zbąszyń został zajęty przez Piastów wielkopolskich. W 1251 roku gród padł ofiarą łupieżców z Lubasza, którzy zajęli go wykorzystując słabość załogi. W XIV wieku, za panowania Kazimierza Wielkiego, Zbąszyń stał się ważnym punktem obronnym na granicy z Brandenburgią i komorą celną. Niektórzy historycy przypuszczają, że to właśnie Kazimierz Wielki mógł być inicjatorem budowy murowanego zamku, choć brak na to bezpośrednich dowodów.
Po śmierci Kazimierza
Widok od południa, fot. ZeroJeden, IV 2002
Wielkiego Zbąszyń przechodził w ręce różnych właścicieli. W 1393 roku Władysław Jagiełło nadał go Janowi Głowaczowi Leżeńskiemu. Od Abrahama Leżeńskiego, syna Jana Głowacza, Zbąszyń przeszedł w ręce rodu Zbąskich herbu Nałęcz, którzy zaczęli używać nazwiska Zbąski.
W latach 1560-1577 Abraham Zbąski rozpoczął budowę renesansowego zamku typu ""palazzo in fortezza"" na miejscu średniowiecznego grodu. Prace kontynuował jego zięć, Jan Ciświcki, a następnie wnuk, Abraham Ciświcki. W latach 20. XVII wieku Abraham Ciświcki przebudował zamek na bastionową fortecę, wzorowaną na fortyfikacjach staroholenderskich z ziemnymi bastionami i kurtynami. Średniowieczny zamek Zbąskich dostosowano do wymogów funkcjonalnych i estetycznych swoich czasów.
W 1644 roku Franciszek Ciświcki sprzedał Zbąszyń Tuczyńskim, ale jeszcze przed końcem stulecia dobra powróciły do rodziny Ciświckich. W czasie wojen szwedzkich zamek był plądrowany przez wojska szwedzkie i brandenburskie. W 1700 roku właścicielem został Damian Kazimierz Garczyński.
Zamek na litografii Edwarda Raczyńskiego, Wspomnienia Wielkopolski to jest województw poznańskiego, kaliskiego i gnieźnieńskiego, 1843
W 1706 roku lustracja wykazała znaczne zniszczenia zamku.
W pierwszej połowie XVIII wieku Stefan Garczyński odbudował zamek i założył park i ogród. Z czasem zamek popadł w ruinę. W 1848 roku Adam Tadeusz Garczyński sprzedał go hrabiemu Edmundowi von Pourtales-Gorgier. Następnie w 1853 roku zakupił go hrabia Julius Peter von Lippe-Biesterfeld, który pozbawił go wyposażenia.
W 1863 roku zamek był już w ruinie.W 1898 roku Ernst von Lippe-Biesterfeld sprzedał go majorowi von Klitzing. W 1907 roku z polecenia wdowy po majorze, budynki mieszkalne zostały rozebrane przez pruskich saperów.
Zamek w Zbąszyniu zajmował powierzchnię około 10 hektarów. Miał plan prostokąta o wymiarach około 250x350 metrów, otoczonego wałami ziemnymi z bastionami. Od strony zachodniej, gdzie znajdowało się jezioro i tereny bagienne, nie było wałów.
Jedyny wjazd prowadził przez północną bramę, poprzedzoną mostem zwodzonym i rawelinem. Nad bramą wznosiła się wieża, pierwotnie dwukondygnacyjna, a następnie trzykondygnacyjna z attyką renesansową. Obecny wygląd wieży i mostu jest
Zdjęcie lotnicze, fot. ZeroJeden, IV 2024
wynikiem prac konserwatorskich z lat 1978-80 i 2016-18.
W XVII wieku zamek przyjął formę pałacu rezydencjalnego. Był to piętrowy budynek na planie litery L, z dłuższym skrzydłem południowym kryjącym gotyckie mury i krótszym zachodnim z wieżą. Obok znajdowała się oficyna.
Zabudowa gospodarcza skupiała się w północno-zachodniej części zamku. Południe i część wschodnią zajmował park, będący rozwinięciem ogrodu włoskiego.
Do czasów współczesnych zachował się zarys bastionowy, wieża bramna, budynek gospodarczy i browar. W wieży mieści się Galeria Sztuki Współczesnej. Teren zamkowy jest parkiem miejskim.
Włącz 3D
erwsze założenie obronne 
